انحرافات رفتاری دانش‌آموزان در ایران: یک تحلیل لایه‌ای علی از نقش خانواده و مدرسه در عصر فضای مجازی

چکیده مقاله :

در عصر دیجیتال، انحرافات رفتاری دانش‌آموزان ایرانی- شامل اعتیاد به فضای مجازی، پرخاشگری سایبری، افت تحصیلی و کاهش ارتباطات واقعی- به چالشی عمده برای نهادهای خانواده و مدرسه تبدیل شده است. این پژوهش با هدف تحلیل لایه‌ای نقش خانواده و مدرسه در بروز و تعدیل این انحرافات، از رویکرد کیفی تحلیل لایه‌ای علی (CLA) بهره گرفته است که امکان کاوش چهارلایه‌ای مسئله (لیتانی، علل نظام‌مند، جهان‌بینی و اسطوره/استعاره) را فراهم می‌کند و فراتر از تحلیل‌های سطحی پیشین، به ریشه‌های ساختاری، گفتمانی و اسطوره‌ای می‌پردازد. روش پژوهش کیفی و مبتنی بر مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۲ مشارکت‌کننده از شهر همدان بود. نمونه‌گیری هدفمند با تأکید بر تنوع نقش‌ها انجام شد و اشباع نظری به عنوان معیار کفایت نمونه در نظر گرفته شد. تحلیل داده‌ها بر اساس چهار لایه  CLAصورت گرفت.یافته‌ها نشان داد که در لایه لیتانی، گفتمان عمومی پر از اضطراب و داورانه است؛ در لایه علل نظام‌مند، ضعف نظارت خانوادگی و ناکارآمدی مدرسه برجسته است؛ در لایه جهان‌بینی، تقابل گفتمان سنتی ایرانی-اسلامی با گفتمان دیجیتال فردگرا آشکار شد؛ و در لایه اسطوره، استعاره‌هایی مانند «قربانی طوفان دیجیتال»، «نگهبان خسته» (خانواده) و «قلعه منزوی» (مدرسه) باورهای ناخودآگاه را نمایان ساخت. سه سناریوی آینده ترسیم شد: تداوم بحران (تاریک)، تطابق حداقلی (خاکستری) و تحول مثبت (مطلوب) از طریق بازسازی گفتمان و توانمندسازی نهادی. نتیجه‌گیری تأکید دارد که تقویت نقش خانواده و مدرسه از طریق آموزش سواد رسانه‌ای، برنامه‌های مشارکتی و سیاست‌گذاری ملی، امکان کاهش انحرافات و بهره‌برداری مثبت از فضای مجازی را فراهم می‌کند.

چکیده انگلیسی :

In the digital era, behavioral deviations among Iranian students—including addiction to cyberspace, cyber-aggression, academic decline, and reduced real-life interactions—have emerged as a major challenge for the institutions of family and school. This study aimed to conduct a layered analysis of the role of family and school in the emergence and moderation of these deviations, employing the qualitative approach of Causal Layered Analysis (CLA). CLA enables a four-layered exploration of the issue , extending beyond previous superficial analyses to uncover structural, discursive, and mythic roots.

The research was qualitative, based on semi-structured interviews with 32 participants from the city of Hamadan. Purposive sampling was used, emphasizing role diversity, and theoretical saturation served as the criterion for sample adequacy. Data analysis was performed according to the four layers of CLA.

Findings revealed that at the litany layer, public discourse is fraught with anxiety and judgment; at the systemic causes layer, weaknesses in parental supervision and school inefficiency are prominent; at the worldview layer, a conflict between traditional Iranian-Islamic discourse and individualistic digital discourse is evident; and at the myth/metaphor layer, metaphors such as “victim of the digital storm,” “weary guardian” (family), and “isolated fortress” (school) illuminate unconscious beliefs. Three future scenarios were outlined: continued crisis (dark), minimal adaptation (gray), and positive transformation (desirable) through discursive reconstruction and institutional empowerment.

The conclusion emphasizes that strengthening the roles of family and school—via media literacy education, participatory programs, and national policymaking—can reduce deviations  of cyberspace.

منابع و مأخذ:

احمدنژادکنگی، علی؛ حمیدانی، طاهره (1398). «بررسی تاثیر آسیب‌های فضای مجازی بر سلامت روانی دانش‌آموزان»، کنفرانس ملی پژوهش‌های حرفه‌ای در روانشناسی و مشاوره با رویکرد دستاوردها نوین در علوم تربیتی و رفتاری «از نگاه معلم»، میناب.
جابری، فرزانه؛ پردل، سمیه؛ فلاح هکی، فیروزه؛ طاهری، روح‌اله (1402). «اعتیاد دانش‌آموزان به فضای مجازی و مخاطرات آن برای جامعه»، دهمین همایش ملی تازه‌های روانشناسی مثبت، بندرعباس.
شیخی، سمیه(1402). «آسیب‌های اجتماعی دانش‌آموزان در فضای مجازی»، ششمین همایش بین‌المللی روانشناسی، علوم تربیتی و مطالعات اجتماعی، همدان.
صالحی منظری، محمد (1401). «بررسی اثرات اعتیاد به فضای مجازی بر عملکرد تحصیلی، رفتاری و سلامت روان‌شناختی دانش‌آموزان»، پانزدهمین کنفرانس ملی روانشناسی، علوم اجتماعی و تربیتی، بابل.
عبادی، متینه؛ روشنی خیاوی، علیرضا؛ کاظمی، سلیم؛ عینی، ساناز؛ رضایی ملاجق، رسول(1400). «اعتیاد به فضای مجازی در دانش‌آموزان: نقش پیش‌بین ازخودبیگانگی تحصیلی و آشفتگی روانشناختی»، فصلنامه روان‌شناسی مدرسه، ۱۰، ۲.
Akbari, M., et al. (2023) Potential risk and protective factors related to problematic social media use among adolescents in Iran: A latent profile analysis. Addictive Behaviors, 146, 107802.
Bandura, A. (1977) Social Learning Theory. Prentice Hall.
Bishop, B. J.; Dzidic, P. L. (2014) Dealing with wicked problems: Conducting a causal layered analysis of complex social psychological issues. American Journal of Community Psychology, 53(1-2), 13-24.
Boer, M., et al. (2020) Adolescents' Intense and Problematic Social Media Use and Their Well-Being in 29 Countries. Journal of Adolescent Health, 66(6S), S89-S99.
Bronfenbrenner, U. (2005) Making Human Beings Human: Bioecological Perspectives on Human Development. Sage.
Chegeni, M., et al. (2022) Prevalence and motives of social media use among the Iranian population. Journal of Preventive Medicine and Hygiene.
Domoff, S. E., et al. (2019) The Psychology of Problematic Media Use in Children and Adolescents. Current Opinion in Psychology.
Harsej, Z.; Mokhtari Lakeh, N.; Sheikholeslami, F.; Kazemnezhad Leili, E. (2021) Internet addiction and its relationship with family functioning in high school students. Journal of Holistic Nursing and Midwifery, 31(1), 25–35.
Hirschi, T. (1969) Causes of Delinquency. University of California Press.
Inayatullah, S. (1998) Causal layered analysis: Poststructuralism as method. Futures, 30(8), 815-829.
Inayatullah, S. (2004) The Causal Layered Analysis (CLA) Reader: Theory and Case Studies. Tamkang University Press.
Inayatullah, S. (2017) Causal Layered Analysis: A Four-Level Approach to Alternative Futures. Journal of Futures Studies.
Jahangiri, J.; Fattahi, S. (2017) The Application of Causal Layered Analysis to Deconstruct the Present Conditions of Media and Politics in Iran. ResearchGate.
Lebni, J. Y., et al. (2022) Identification of the opportunities and threats of using social media among Iranian adolescent girls. Frontiers in Psychology.
Lee, B. H. (2018) Explaining cyber deviance among school-aged youth. Child Indicators Research, 11(2), 563–584.
Lozano-Blasco, R., et al. (2021) Adolescent Deviance and Cyber-Deviance: A Systematic Literature Review. Deviant Behavior.
Malterud, K., et al. (2016) Sample Size in Qualitative Interview Studies. Qualitative Health Research.
Mehrolhassani, M. H., et al. (2019) Finding the reasons of decrease in the rate of population growth in Iran using causal layered analysis (CLA) method. Medical Journal of the Islamic Republic of Iran.
Mohammad Effatpanah, et al. (2020) Association of Internet Addiction with Emotional and Behavioral Characteristics of Adolescents. Iranian Journal of Psychiatry.
Nesi, J., et al. (2018) Transformation of Adolescent Peer Relations in the Social Media Context. Clinical Child and Family Psychology Review.
Ostovar, S., et al. (2019) Internet addiction and its psychosocial risks among Iranian adolescents and young adults. Journal of Behavioral Addictions.
Rahimi, Leili (2024) Adolescent Family Dynamics and the Role of Social Media in Shaping Relationships. Journal of Adolescent and Youth Psychological Studies.
Raney, J., et al. (2023) Risk Factors for Problematic Social Media Use in Youth. Adolescent Research Review.
Rezaei, et al. (2023) Potential risk and protective factors related to problematic social media use among adolescents in Iran. Addictive Behaviors.
Rodionova, V. I.; Shvachkina, L. A. (2020) Transformation of Social Deviations of Teenagers in the Conditions of Digitalization of Modern Society. Atlantis Press.
Rostami, M., et al. (2020) Call for new stories: Exploring the etiology of suicide in Iran (Causal layered analysis). Medical Journal of the Islamic Republic of Iran.
Saunders, B., et al. (2018) Saturation in qualitative research: exploring its conceptualization and operationalization. Quality & Quantity.
Steinberg, L. (2010) A dual systems model of adolescent risk-taking. Developmental Psychobiology, 52(3), 216-224.
Throuvala, M. A., et al. (2019) School-based Prevention for Adolescent Internet Addiction. Current Addiction Reports.
Udris, R. (2016) Cyber Deviance among Adolescents and the Role of Family, School, and Neighborhood: A Cross-National Study. International Journal of Cyber Criminology.
Wang, M.; Zhang, H. (2025) School-Based Intervention for Preventing Problematic Internet Use in Adolescents: A Scoping Review. Research on Social Work Practice