الگوهای فضایی آسیب‌های اجتماعی ادراک‌شده در تهران: دلالت‌هایی برای سیاست‌گذاری شهری

چکیده مقاله :

رشد آسیب‌های اجتماعی یکی از مسائل مهم کلان‌شهرهاست و شناخت الگوی فضایی آن‌ها می‌تواند مبنایی برای برنامه‌ریزی، پیشگیری و کنترل این آسیب‌ها فراهم کند. پژوهش حاضر با هدف بررسی الگوی فضایی آسیب‌های اجتماعی ادراک‌شده در مناطق ۲۲گانه شهر تهران انجام شده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر تحلیل ثانویه است. داده‌ها از «پیمایش رصد کیفیت زندگی شهر تهران» در سال ۱۳۹۸، شامل ۴۵۰۰۴ نمونه از ۳۳۵ محله، استخراج شد. آسیب‌های اجتماعی ادراک‌شده در سه بعد جرم اجتماعی، نابهنجاری اجتماعی و کجروی اجتماعی و در قالب ۱۰ متغیر بررسی شدند. برای تحلیل الگوی فضایی، از سیستم اطلاعات جغرافیایی، آماره Moran’s I و تحلیل Getis-Ord استفاده شد. یافته‌ها نشان داد توزیع فضایی آسیب‌های اجتماعی ادراک‌شده در تهران ماهیتی خوشه‌ای دارد و از الگوی نامتوازن شمال ـ جنوب پیروی می‌کند. بخش‌های جنوبی و جنوب‌غربی شهر در هر سه بعد، سطوح بالاتری از آسیب را نشان دادند، در حالی که مناطق شمالی عمدتاً از وضعیت مطلوب‌تری برخوردار بودند. مناطق ۱۷، ۱۸ و ۲۰ از میانگین بالاتر و مناطق ۱، ۳، ۵ و ۶ از میانگین پایین‌تری در اغلب شاخص‌ها برخوردار بودند. تحلیل Getis-Ord نیز تمرکز لکه‌های داغ در جنوب و جنوب‌غرب و لکه‌های سرد در شمال تهران را تأیید کرد. نتایج بیانگر ناهمگونی فضایی قابل‌توجه آسیب‌های اجتماعی در تهران است؛ بنابراین، کاهش این شکاف مستلزم توجه به تفاوت‌های فضایی در سیاست‌گذاری اجتماعی، مدیریت و برنامه‌ریزی شهری است.

چکیده انگلیسی :

The growth of social problems has become a major concern in metropolitan areas, and identifying their spatial patterns can provide a basis for planning, prevention, and control. This study aimed to examine the spatial distribution of perceived social problems across the 22 municipal districts of Tehran. The research was applied in purpose and descriptive-analytical in method, relying on secondary data analysis. Data were drawn from the 2019 Tehran Quality of Life Monitoring Survey, comprising 45,004 observations from 335 neighborhoods. Perceived social problems were examined across three dimensions -social crime, social deviance, and social norm violations- using 10 variables. Geographic Information System (GIS), Moran’s I, and Getis-Ord statistics were employed to analyze spatial patterns. The findings showed that perceived social problems in Tehran followed a clustered spatial pattern characterized by a marked north–south imbalance. Southern and southwestern parts of the city exhibited higher levels of perceived social problems across all three dimensions, whereas northern districts generally showed more favorable conditions. Districts 17, 18, and 20 recorded higher average levels of social problems, while Districts 1, 3, 5, and 6 had lower averages across most indicators. Getis-Ord analysis further confirmed the concentration of hot spots in southern and southwestern Tehran and cold spots in the northern parts of the city. The findings indicate substantial spatial heterogeneity in perceived social problems across Tehran. Reducing these spatial disparities therefore requires greater attention to spatial differences in social policymaking, urban management, and urban planning.

منابع و مأخذ:

احمدآبادی، زهره؛ صالحی هیکویی، مریم و احمدآبادی، علی (1386). رابطه مکان و جرم: مطالعه آسیب‌شناسی گیم‌نت‌های شهر تهران، رفاه اجتماعی، شماره 27، صص 253-276.
افراسیابی، علی (1388). طبقه‌بندی مسائل جنایی فراروی پلیس برای ارتقای دانش پیشگیری وضعی از جرم، انتظام اجتماعی، شماره 4، صص 69-97.
جاوید، علیرضا(1404، 14 اسفند). مناطق ۱۲، ۱۵ و ۱۹ تهران دارای بیشترین آسیب‌های اجتماعی، سلامت نیوز. https://www.salamatnews.com/news/352626/
خسروی، رزیتا؛ چیت‌ساز، محمدعلی و قجاوند، کاظم (1404). مطالعه جامعه‌شناختی رابطه توسعه با نابرابری اجتماعی و فقر با تأکید بر نرخ بیکاری و جرائم (مطالعه موردی شهر تهران)، آموزش، تربیت و توسعه پایدار، شماره 3، صص 1-18. https://doi.org/10.61838/jtesd.93
دهقانی، حمید (1398). تیپولوژی مناطق 15گانه شهری اصفهان با تأکید بر آسیب‌های اجتماعی محله‌های فوق بدخیم، جامعه‌شناسی کاربردی (مجله پژوهشی علوم انسانی دانشگاه اصفهان)، شماره 30، صص 117-136.
عابدینی، صمد و جعفری، حمیرا (1397). بررسی عوامل اجتماعی مرتبط با گرایش به نابهنجاری اجتماعی در بین دانش‌آموزان متوسطه دوره اول شهر خلخال در سال تحصیلی 94-93، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، شماره 7، صص 3-52.
عظیمی، آزاده (1400). تحلیل برهم‌کنش‌های ساختار فضایی آسیب‌های اجتماعی در شهر تهران، آمایش سرزمین، شماره 2، صص 523-543.
علی‌اکبری، اسماعیل و درخشان، شهرام (1393). تحلیل الگوهای فضایی آسیب‌های اجتماعی در محیط‌های شهری (مطالعه موردی: منطقه پنج کلانشهر تهران)، پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، شماره 1، صص 49-72.
قربانی، اسماعیل و فیض‌آبادی، حسین (1393). واکاوی دیدگاه‌های جامعه‌شناختی انحرافات اجتماعی، فصلنامه علمی دانش انتظامی خراسان شمالی، شماره 3، صص 97-120.
کلانتری، محسن، پوراحمد، احمد و ابدالی، یعقوب (1398). تحلیل فضایی بزهکاری در بافت‌های ناکارآمد شهری، مطالعه موردی: محله هرندی، منطقه 12 تهران، فصلنامه علمی ـ پژوهشی پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، شماره 19، صص 49-60.
کلانتری، محسن، صالحی، رحمان، بیات رستمی، روح‌الله و کرمی، ابوالفضل (1389). تحلیل فضایی الگوهای بزه سرقت در بخش مرکزی شهر زنجان با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی(GIS)، مطالعات امنیت اجتماعی، شماره 24، صص 141-160.
محمدی امناب، سیامک، حسین‌زاده دلیر، کریم و نوروزی ثانی، پرویز (1395). پهنه‌بندی و تحلیل فضایی مناطق شهری به لحاظ ناهنجاری‌های اجتماعی و شناسایی کانون‌های جرم‌خیز شهری (مطالعه موردی: کلانشهر تبریز)، فصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات برنامه‌ریزی سکونتگاه‌های انسانی، شماره 3، صص 521-539.
مومنی، حسن و ایرانخواه، احمد (1398). جمعیت‌شناسی آسیب‌های اجتماعی (جرم‌زا) در مناطق 22گانه شهر تهران، فصلنامه جمعیت، شماره‌های 107 و 108، صص 103-122.
ناظمی اردکانی، مهدی و موسوی، سیدمحمدعلی (1401). آسیب‌های شهری در ایران و عوامل اصلی بروز آنها، مطالعات مدیریت راهبردی دفاع ملی، شماره 21، صص 223-246.

Aleinzi, M., Sharkey, P., Pryce, G., et al. (2025). Spatial networks of neighborhood violence. Journal of Quantitative Criminology. https://doi.org/10.1007/s10940-025-09637-3
Andresen, M. A., & Hodgkinson, T. (2022). In a world called catastrophe: The impact of COVID-19 on neighbourhood level crime in Vancouver, Canada. Journal of Experimental Criminology, 18(3), 56–72.
Calder, C. A., Pinchak, N. P., Browning, C. R., Carter, J. B., Hsiao, E., Boettner, B., Tarrence, J., & Bellair, P. (2026). Mobility network-based measurement of local collective efficacy and its consequences for the spatial patterning of violent crime. Journal of Quantitative Criminology, 42(2), 389–409. https://doi.org/10.1007/s10940-025-09624-8
Chainey, S., & Ratcliffe, J. (2013). GIS and crime mapping. John Wiley & Sons.
Clapham, D. (2007). Homelessness and social exclusion. In D. Abrams & J. Christian (Eds.), Multidisciplinary handbook of social exclusion research (pp. 79–94). John Wiley & Sons.
Clarke, R. V., & Cornish, D. B. (1985). Modeling offenders’ decisions: A framework for policy and research. In M. Tonry & N. Morris (Eds.), Crime and justice (Vol. 6). University of Chicago Press.
Cohen, L. E., & Felson, M. (1979). Social change and crime rate trends: A routine activity approach. American Sociological Review, 44(4), 588–608.
Farash, N., Sadeghi, R., & Rabiei-Dastjerdi, H. (2024). Drawing a Long Shadow: Analyzing Spatial Segregation of Afghan Immigrants in Tehran. Social Sciences, 13(11), 611. https://doi.org/10.3390/socsci13110611
Gerstner, D., Wickes, R., & Oberwittler, D. (2019). Collective efficacy in Australian and German neighbourhoods: Testing cross-cultural measurement equivalence and structural correlates in a multi-level SEM framework. Social Indicators Research, 144(3), 1151–1177. https://doi.org/10.1007/s11205-019-02081-4
Getis A, Ord JK (1992), The analysis of spatial association by use of distance statistics, Geogr Anal 24(3): PP. 189-206.
Grasmick, H. G., Tittle, C. R., Bursik, R. J., & Arneklev, B. K. (1993). Testing the core empirical implications of Gottfredson and Hirschi’s general theory of crime. Journal of Research in Crime and Delinquency, 30(1), 5–29.
Haliwal, G. S., Sangha, G. S., & Ralhan, P. K. (2000). Fundamentals of environmental science. Kalyani Publishers.
Helle, K. M. (2014). The significance of place and gender: An Ohio violent crime victimization study [Master’s thesis, Youngstown State University].
Hendry, S. (2025). Space and subjectivity in the emerging American West [Graduate thesis, University of Arkansas]. https://scholarworks.uark.edu/etd/5671
Hill, B., & Paynich, R. (2013). Fundamentals of crime mapping (2nd ed.). Jones & Bartlett Learning.
Jabareen, Y., & Eizenberg, E. (2021). Theorizing urban social spaces and their interrelations: New perspectives on urban sociology, politics, and planning. Planning Theory, 20(3), 211–230. https://doi.org/10.1177/1473095220976942
Kuen, K., Fay, S., Weisburd, D., & Uding, C. V. (2025). Legal cynicism and drug use at the microgeographic level: Evidence from a study of crime hot spots. Journal of Psychoactive Drugs, 1252–1265. https://doi.org/10.1080/10826084.2025.2494806
Lefebvre, H. (1991). The production of space. Blackwell.
Liu, L., Liu, H., Long, D., et al. (2025). Revealing the differences in bicycle theft and motorcycle theft: Spatial patterns and contributing factors. Humanities and Social Sciences Communications, 12, 174. https://doi.org/10.1057/s41599-025-04507-6
Logan, J. R. (2012). Making a place for space: Spatial thinking in social science. Annual Review of Sociology, 38(1), 507–524. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-071811-145531
Martínez, R., Jr., Rosenfeld, R., & Mares, D. (2008). Social disorganization, drug market activity, and neighborhood violent crime. Urban Affairs Review, 43(6), 846–874. https://doi.org/10.1177/1078087408314774
Massey, D. (1994). Space, place and gender. Polity Press.
Massey, D. (2005). For space. SAGE Publications.
Oberwittler, D., Gerstner, D., & Natter, L. (2025). Within-neighbourhood changes of collective efficacy—Longitudinal measurement invariance and association with changing ethnic diversity. International Criminology, 5, 379–399. https://doi.org/10.1007/s43576-025-00186-0
Peterson, R. D., & Krivo, L. J. (2010). Divergent social worlds: Neighborhood crime and the racial-spatial divide. Russell Sage Foundation.
Rahman, M. S., Halder, S., Uddin, M. A., et al. (2021). An efficient hybrid system for anomaly detection in social networks. Cybersecurity, 4, Article 10. https://doi.org/10.1186/s42400-021-00074-w
Rainwater, B. (2016). The 10 most important issues facing cities, according to their mayors. Fast Company.
Ruonavaara, H. (2022). The Anatomy of Neighbour Relations. Sociological Research Online, 27(2), 379-395. https://doi.org/10.1177/13607804211012708
Sampson, R. J., & Groves, W. B. (1989). Community structure and crime: Testing social-disorganization theory. American Journal of Sociology, 94(4), 774–802. https://doi.org/10.1086/229068
Sampson, R. J., & Raudenbush, S. W. (2001). Disorder in urban neighborhoods—Does it lead to crime? National Institute of Justice.
Sarkar, S., Cottineau-Mugadza, C., & Wolf, L. J. (2024). Spatial inequalities and cities: A review. Environment and Planning B: Urban Analytics and City Science, 51(7), 1391–1407. https://doi.org/10.1177/23998083241263422
Shaw, C. R., & McKay, H. D. (2012). The social disorganization theory. Center for Spatially Integrated Social Science. http://www.csiss.org/classics/content/66
Soja, E. (1985). The spatiality of social life: Towards a transformative retheorisation. In D. Gregory & J. Urry (Eds.), Social relations and spatial structures (pp. 90–127). Palgrave.
Soja, E. (2003). Writing the city spatially. City, 7(3), 269–280.
Stankovic, D. (2020). Ecology of crime in urban and suburban area: Spatial patterns of crime in the city of Niš (Serbia). Facta Universitatis, Series: Law and Politics, 18(1), 37–52.
Tucker, L., Ibáñez-Carasco, F., Legault, B., Cameron, D., Michaud, J., Seguin, G., Jurkus, M., Pelland, K., Eisenhauer, H., & Bardwell, G. (2025). Mapping socio-spatial contexts of drug use and service access: A community-based rapid ethnography in Northern Ontario, Canada. Health & Place, 96, 103570. https://doi.org/10.1016/j.healthplace.2025.103570
Tucker, R., & O’Brien, D. T. (2024). Do commercial place managers explain crime across places? Yes and NO(PE). Journal of Quantitative Criminology, 40, 761–790. https://doi.org/10.1007/s10940-024-09587-2
Weinborn, C., Ariel, B., Sherman, L. W., & O’Dwyer, E. (2017). Hotspots vs. harmspots: Shifting the focus from counts to harm in the criminology of place. Applied Geography, 86, 226–244. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2017.06.009
Weisburd, D., Zastrow, T., Kuen, K., & Andresen, M. A. (2024). Crime concentrations at micro places: A review of the evidence. Aggression and Violent Behavior, 78, 101979. https://doi.org/10.1016/j.avb.2024.101979
Werth, R. S. (2024). Social disharmony and racial injustice: W. E. B. Du Bois’s theories on crime. Social Problems, 71(1), 18–35. https://doi.org/10.1093/socpro/spac002
Wu, L., Lee, C. S., & Zhu, C. (2025). Mobility-based neighborhood disadvantage and crime in Houston. Journal of Criminal Justice, 101, 102508. https://doi.org/10.1016/j.jcrimjus.2025.102508
Zhang, M., Li, T., Li, Y., & Hui, P. (2022). Urban anomaly analytics: Description, detection, and prediction. IEEE Transactions on Big Data, 8(3), 809–826.